GÜNÜN SOHBETİ

 

"İslam Medeniyetinin Temel Yapı Taşı: Medreseler"

 

İnsanın fıtratı, yani yaratılışı, tabiatı, doğuştan yüce özellik ve kabiliyetlere sahiptir. Bu, bütün insanlar için geçerli bir durumdur. Ve insanın doğru eğitilebilmesi de “fıtrat”ın korunmasına bağlıdır.

“İnsan tabiatı” iyi eğitildiğinde meleklerin bile gıpta edeceği, başıboş bırakılıp nefsine uyduğunda ise şeytanı bile şaşırtacak bir tabiattır. Bir tarafta iyilik yapma arzusu, aşk, muhabbet, ta’zim, yardım ve diğergamlık gibi yapıcı ve olumlu eğilimler; diğer tarafta ise kin, hırs, kan dökücülük gibi olumsuzluklar söz konusudur. İslam, insana önce bu özellikleri tanıtır. Sonra bu yapıyı, Allah’a iman ile nasıl terbiye edebileceğinin yolunu gösterir. İslam, insanın olumsuz özelliklerini reddetmez. Bu özellikleri yok etmeye çalışmaz. Onları terbiye eder. Özünü Kur’an’dan alan İslam tasavvufunun da hedefi budur: Edep anlayışıyla, insan fıtratından bir “insan-ı kamil” meydana getirmek.

Kur’an’a göre en büyük eğitici Allah’tır. Çünkü O’nun bir ismi de “Rab”dir. Rab, en iyi eğiten ve terbiye eden demektir. İlk eğitici Allah olduğuna göre, insanın tabiatını ve nasıl terbiye edilmesi gerektiğini en iyi bilen de O’dur. “Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne vermek istediğini de biliriz, biz ona şah damarından daha yakınız.” (Kaf/16)

İlk insandan beri bütün peygamberler, Allah tarafından eğitilmiş en üstün kullar olarak, insanlığı din aracılığıyla eğitmişlerdir. Hz. Muhammed (A.S.) ise insanlığın ulaşabileceği en mükemmel eğitimcidir. O, Medine’ye hicret ettiği ilk günden itibaren bir mescid ve medrese yapmaya başlamıştır. Bugün Mescid-i Nebî adıyla anılan camide; namazların kılınması için bir mescid, okul vazifesi görmek için Suffa (veya Zulle) ve Hz. Peygamber (A.S.)’in aile fertleri için odalar bulunuyordu. Suffa’da Cenab-ı Peygamber bizzat kendisi dersler veriyordu. Okuma-yazma öğretmek için diğer öğretmenler de görev alıyordu. Hatta dini bilgilerin dışında öğretim yapılırken müslüman olmayan öğretmenlerden de yararlanılıyordu. O dönemde siyasi, sosyal ve ekonomik pek çok sıkıntıya rağmen eğitim-öğretime çok ciddi önem verilmiştir.

Dört halife döneminde de Suffa okulu faaliyetlerini sürdürmüştü. Daha sonraları İslam toprakları genişledikçe eğitim-öğretim faaliyetleri de o oranda gelişti. Abbasiler döneminde açılan Beytü’l Hikme, binlerce eserin Arapçaya kazandırıldığı büyük bir tercüme okuludur. Endülüs Emevileri döneminde ise, bugün İspanya topraklarında bulunan Kurtuba ve Gırnata dönemin en büyük ilim yuvalarıdır.

Müslümanların eğitim-öğretime verdikleri önemi gösteren en önemli kurumlardan biri de Nizamiye Medreseleridir. Selçuklu hükümdarı Sultan Alparslan’ın emriyle, onun veziri Nizamü’l-Mülk tarafından açılan ilim yuvaları, pek çok bilim adamı yetiştirmiştir. Bu medreselerde tahsil görenler sadece dini ilimlerde değil aynı zamanda dünyevi ilimlerde de derinleşiyorlardı. Arapça, Türkçe, Batılı diller gibi pek çok dil öğreniyorlardı.

Osmanlılar döneminde ise, hem Anadolu’da hem de yeni fethedilen yerlerde, hemen bir cami, yanına medrese ve hamam inşa edilmiştir. İlk mektepte çocuklar okuma-yazma ve ilk dini bilgileri öğreniyordu. Bugünkü anlamda üniversite diyebileceğimiz medreselerde ise riyaziyat (matematik), tababet (tıp), nücum (astronomi), tabiiyyat (biyoloji), felsefe ve hukuk gibi ilim dalları okutuluyordu. Fatih dönemindeki Sahn-ı Seman Medresesi bunun en güzel örneğidir. Ne zaman ki ilim ve öğretim seviyesi düşmüş, buna paralel olarak da siyaset ve ekonomi de çökmüştür.

İslam Medeniyetinin en parlak kurumları olan medreseler, sadece ilim adamı yetiştirmekle kalmamıştır. İlim adamı aynı zamanda manevi ilimleri de tahsil etmiştir. Bilgi, ahlak ve maneviyat ile aynı bünyede bulunduğu sürece faydalı olmuştur.

Zaten bugün eksikliğini duyduğumuz şey de fıtri eğitimini tamamlamış “gönül ehli ilim adamları”dır.[1]

Bu arada şunu asla hatırdan çıkarmamak gerekir ki; tabiat boşluk kabul etmez. Bir toplumda, ehl-i sünnet kalesinin savunma mekanizmasını oluşturan gerçek alimler bulunmazsa orada meydan ya inançsızlara, ya bid’atçilere yahut din simsarlarına kalır. Böyle bir toplum inanç ve ahlak cihetinden bozulmaya, yanlış inanç ve ideolojilere saplanmaya mahkûmdur. O bakımdan gerçek âlimlerin sayılarının arttırılmasına, böylece toplumun genelinin sahih din bilgisine yeniden kavuşturulmasına ihtiyaç bulunmaktadır.

Bugün tüm dünyada, özellikle de İslam âleminde yaşanan itikadi dalgalanmaların, ahlâki yozlaşmanın, şahsi ve toplumsal problemlerin bertaraf edilemeyişinin altında, hakiki din âlimlerinin eksikliği yatmaktadır.

Ehl-i Sünnet Medreselerinin Kurucusu: Nizamü’l-Mülk

Ehl-i Sünnet anlayışının benimsenip yaygınlaşmasında Nizamiye Medreselerinin büyük etkisi olmuştur. Dönemin en parlak gücü olarak gösterilen Selçuklu Devleti’nin büyük veziri Nizamü’l-Mülk tarafından kurulan medreselerin temelinde ise tasavvuf ehlinin nasihat ve duaları vardır.

Ebu'l-Hasan Harakanî k.s. hazretlerinin dua ve teveccühü ile Gazneli Mahmut tarafından Hindistan’a ulaştırılan İslâm sancağı, yine Harakanî hazretlerinin feyz ve gayretlerinin bir neticesi olarak Selçuklu hükümdarı Sultan Alparslan tarafından Anadolu’ya dikilmişti. Ancak aynı süreç içerisinde Ehl-i Sünnet’e muhalif anlayışlar, yeni müslüman olmuş kitleleri etkilemeye yönelik faaliyetlerine hız verdi. Ayrıca bu akımların güçlü bir idarî yapılanma ile ortaya çıkması, İslâm dünyasında ikinci bir hilafet merkezinin oluşmasıyla ciddi bir hal almıştı. Bağdat’ta bulunan Abbasî halifesi baskı altında tutuluyordu. Dönemin en parlak gücü olarak gösterilen Selçuklular bu durumu değiştirecek tedbirleri alırken, yine tasavvuf ehlinin açtığı yoldan yürüyecekti.

Büyük alim, büyük devlet adamı

Gerçekleştirdiği icraatlar sebebiyle Abbasî Halifesi Kâim bi-Emrillah’ın, “Nizamü’l-Mülk: Düzen Kurucu” unvanını verdiği Selçuklu vezirinin adı Hasan bin Ali et-Tusî’dir. Babası Tus şehri valisi olan Nizamü’l-Mülk, Kur’an-ı Kerim’i ezberledikten sonra Halep, İsfahan ve Bağdat şehirlerinde dönemin önde gelen alimlerinden fıkıh ve hadis dersleri aldı. Şafiî fıkhını derinlemesine öğrenen Nizamü’l- Mülk’ün rivayet ettiği on iki adet hadis, ulema tarafından kayıt altına alınmış ve sahih rivayet olarak kabul edilmiştir. Onun, hadis-i şerif rivayet eden kişilerde aranan vasıflara sahip olduğu, gerçekleştirdiği icraatlarda da görülmektedir.

Horasan bölgesinin Selçuklu idaresi altına girmesiyle Selçukluların hizmetine giren Nizamü'l-Mülk, Sultan Alparslan döneminde vezirlik (bugünkü anlamıyla başbakanlık) makamına yükseltildi. Malazgirt hariç, Sultan Alparslan’ın girdiği bütün gazalarda yanında bulundu. Sultan’ın vefatından sonra oğullarından Melikşah’ın tahta çıkmasında etkili oldu.

Zor bir dönemde yaklaşık 30 yıl vezirlik makamında bulunan Nizamü'l-Mülk, Ehl-i Sünnet akidesini kâmil manada yerleştirecek ve yayacak medreseler kurma fikrini ilk olarak Sultan Alparslan döneminde dile getirdi. Verilen izinle beraber Bağdat şehrinde dönemin en büyük medresesini inşa ettirdi. 1067 tarihinde hizmete açılan ilk medrese, ilerleyen yıllarda Nişabur, İsfahan, Belh, Musul, Basra, Herat, Merv gibi merkezî İslâm şehirlerinde açılacak ve kurucusunun adına atfen “Nizamiye” olarak adlandırılacak medreseler için bir örnek oluşturdu.

Kısa sürede dönemin en büyük alimlerini bünyesinde toplayan Nizamiye Medreseleri, Ehl-i Sünnet ulemasının münazara ile uzlaşmasına zemin hazırladığı gibi, güçlü bir birlik düşüncesinin oluşmasına da vesile oldu. Ebu İshak Şirazî, Ebu'l-Kasım Kuşeyrî, İmam Cüveynî gibi güzide şahsiyetlerin (Allah cümlesine rahmet eylesin) desteğiyle bu medreseler İslâm aleminin gözdesi haline geldi.

Nizamiye Medreseleri’nin bulunduğu şehirlere gelen talebelerin bütün masraflarının medrese çevresinde kurulan vakıflar tarafından karşılanması, eğitimde fırsat eşitliği sağlaması bakımından bugün bile takdire şayandır. Ayrıca Bağdat’taki medresenin kütüphanesinde o dönem için çok büyük bir rakam olan 6 bin kitabın bulunması, bu girişimin ciddiyetini ispatlar niteliktedir.[2]

Selçuklular Döneminde Medreseler

İslâmiyet’in zamanla genişlemeye başlaması ve birçok kavmin bu din altında birleşmesi ile Kur’an’ı doğru okumak, anlamak ve öğretmek ihtiyacı artmıştır. Halkın İslâm dinini doğru öğrenebilmesi için daha fazla okul ihtiyacı hissedilmiş, medreseler açılmaya başlamıştır. Medrese ism-i mekân bir kelime olup ders verilen yer, kelime olarak ders okunan yer mânâsına gelir. İslâm medeniyetinde eğitim ve öğretimin yapıldığı yerdir. Arapça de-ra-se kökünden gelir. Sıbyan mektebinin üstünde eğitim ve öğretim yapan orta ve yüksek tahsilli müesseselere de denilmiştir. Dârülfünun, üniversite yerinde kullanılan bir tabirdir. Medrese, okunan yerle beraber talebenin içinde oturup kalktığı ve okuduğu bina mânâsındadır. Çoğulu me-da-ris’tir.

Medreseler, memleketin ihtiyaç duyduğu kültürü oluşturan ve eleman yetiştiren bir eğitim ve öğretim kuruluşudur. Medresede eğitim dili Arapça idi. Bununla birlikte Beylikler Devri'nde Türkçe yazılmış tıp kitapları ile Kur’an çeviri ve tefsirleri sebebiyle, Türkçenin belirli bir önem kazandığını tahmin edebiliyoruz. Bununla birlikte, ülkenin Konya, Kayseri, Diyarbakır veya Niksar gibi önemli kültür merkezlerinde eğitim dili muhtemelen her zaman Arapça olmuştur.  Türkiye Selçuklu medreselerindeki eğitim şekli klasik İslâm medrese eğitimine paralel olmuştur. Fıkıh, dinî ilimler, Kur’an-ı Kerim, hadis ve bunlara yardımcı edebî ilimler okutulmuştur. Eğitim salı ve cuma günleri hariç bir hafta boyunca yürütülmüş, eğitim süresi her dönem kesinlik arz etmese de beş yıla kadar sınırlandırıldığı olmuştur.

Selçuklu medreselerinde, Kur’an, hadis ve tefsir gibi dinî ilimlerin yanında, tıp ve astronomi gibi ilimlerin de okutulması, vakfın gaye ve imkânlarına göre olmuştur. Medreselerdeki ders programlarının temelini dinî ilimler oluşturmuştur. Türkiye Selçuklu dönemi medreselerinde de Büyük Selçuklu Devleti Nizâmiye medreselerinin bir devamı olmuştur.  Medreselerin yapılış nedenleri de birçok sosyal-içtimaî müessesenin yapılış nedenleri gibi çeşitli ve karmaşık olmasına rağmen belirli başlıklarda aynı idi.

1. Din adamı yetiştirmek,  2. Yoksul ve yetenekli öğrencileri okutup topluma kazandırmak,  3. Devletin yönetimi için memur yetiştirmek,  4. Devlet adamlarını eğitmek,  5. İslâmiyet’i yeni benimsemiş Oğuz topluluklarının yeni inançlarının pekiştirilme, eskilerinin silinme gereğinin duyulması,  6. Yeni ele geçirilen ülkelerin manen de fethini sağlamak için gerekli insanları yetiştirme düşüncesi,  7. Devlet adamlarının eğitim ve bilim severliği,  8. Bilginleri bir görev ve maaşla medreselere bağlayıp denetim altında tutmaktır. 

 Medresenin idarî şekli, medrese vakfiyesinde yer alan idarî, hukukî hükümler ile yönetilmektedir. Vakfı kuran şahıs, idarî işleri yürütmek için bir mütevelli (müdür) tayin etmektedir.  Mütevellî Heyeti: Vakfın yönetiminden sorumludur ve medreselerde düzenlenen törenleri düzenler. Kütüphane Görevlisi: ″Hâzinü’l-Kütüb″ adı verilen kütüphane görevlisi hem kitapları muhafaza etmek hem de kitapların ödünç verilmesinin güvenli bir şekilde gerçekleşmesini temin etmekle görevlidir. Ferraş: Medresenin döşenmesi, öğrenci yataklarının serilip toplanmasından sorumlu olmalıdır. Bazı medreselerde ferraşların yanında temizlik işlerine bakan, kandilleri yakan başka görevliler de bulunmaktadır. Bevvab: Medreselerde giriş çıkışları kontrol eden ve gece güvenliği sağlayan kapıcı ve bekçiler olarak algılanabilir. Din Görevlileri: Vakfiyelerde bu mescitlerde görevli olan imam, müezzin, duahan ve salâhan gibi kişiler vardı. Bunlar aynı zamanda mübarek gün ve gecelerde düzenlenen törenlerde halka yemek dağıtırlardı. Diğer Görevliler: Aşçılar, medresenin gelir gider hesaplarını yapan müşrifler, medresenin tamirini yapan ustalar, vakfın türbesinin bakımını üstlenen türbedarlar, hububat gelirlerini toplama işi ile görevli câbiler, hâfızlardı. Medrese mescidi imamı, müezzini, temizlik işlerine bakan ferraş, hafız-kütüb (kütüphane memuru), kapıcı, Kur'an okuyan hafızlar ve kesin olmamakla birlikte tamir işlerini yapan mimarı mevcuttur.  

Medresenin öğretim kadrosu esas itibariyle, müderris, muid ve talebeden müteşekkildi ve medreseler, talebe hücreleri, misafirhane, mescit ve kütüphaneden oluşurdu.

 

Müderrisler gerek medresede talebe yetiştirmek ve ülkenin her tarafına göndermek, gerek kitap yazmak ve halkın istifadesine sunmak suretiyle ilmin ilerlemesine hizmet ediyorlardı.

Medreselerde, Kur'an, Sarf, Nahv (Cümle bilgisi, sentaks), Mantık, Hadis, Tefsir, Adab-ı bahis (Tartışma adabı), Vaaz, Belâgat (Güzel konuşma, retorik), Kelâm, Hikmet, Fıkıh (İslâm Hukuku), Faraiz (Miras hukuku), Akaid (İnanç esasları), Usül-ü fıkıh, İlm-i heyet (Astronomi ve astroloji) ve İlm-i hesap adıyla dersler verilirdi. 

 İslâm dünyasının geneline bakıldığında, Rum diyarı, ilk zamanlarda oldukça geri durumda bulunuyordu. Sonradan, gelişen fetihler ve sağlanan istikrar ile Batı Anadolu da oldukça ileri bir kültür hayatına kavuştu, özellikle beylikler devrinde ulemanın himaye edilmesi, medeni müesseselerin yapılması, medreselerin açılması ile gelişme daha da ileri merhalelere ulaştı. 

Türkiye Selçuklu döneminden günümüze kalan çok çeşitli yapılar yerleşik hayat kültürünün varlığını ispatlar niteliktedir. Türkiye Selçuklu dönemi inşa faaliyetlerinin sayısal dökümü de yerleşik olmanın boyutları hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlar. Varlığı saptanan 1308 yılına kadar yapılmış olan 1100 yapıdan günümüze %55’i ulaşabilmiştir. Saptanan yapılardan bazı yapı grupları 115 cami, 122 mescid, 135 türbe, 167 medrese, 70 hamam, 48 saray, 49 köprü şeklinde sıralanabilir.

Anadolu genelinde Selçuklu dönemi için yapıların inşalarındaki sayısal döküme bakıldığında camilerin sayısının 115, medreselerin ise, tıp eğitiminin de yapıldığı Darü’ş-Şifa yapıları da katıldığında 135 olduğu görülür. Camiler hemen hemen bir medrese olmaksızın inşa edilmezken, tek başına inşa edilen medrese sayısı yadsınamayacak kadar çoktur.

Konya’da 23, Sivas’ta 19, Mardin’de 8, Kayseri’de 7, Amasya’da 6, Diyarbakır’da 5, Akşehir’de 5 adet medrese bulunmaktadır ki Selçuklu medreselerinin %50’den çoğu bu 7 merkezde toplanır. Ortaçağda eğitim aslen iki kategoride kadîm ilimler ve İslam ilimler olarak ayrılmakta ve kadîm ilimler yabancı ve İslam (öncesi ilimler, matematik astronomi geometri, fizik, tıp, gramer ve felsefeyi kapsamaktadır. İslâmî ilimler ile ilgili de dallara ayrılmış bir eğitim modeli söz konusudur. Örneğin, Konya İnce Minareli Medrese’de (1258) darü’l-hadis, Konya Sırçalı Medrese’de (1242) fıkıh eğitimi verilmektedir. 

Anadolu’da kurulan en eski medrese Danişmentliler tarafından yaptırılan Tokat ve Niksar Yağıbasan Medreseleridir. Türkiye Selçuklularının açtığı ilk medrese 1193 yılında açılan Kayseri Koca Hasan Paşa Medresesi’dir. İslâm’da ilk medrese Büyük Selçuklular zamanında Alparslan’ın veziri Nizâmülmülk (1018-1092) tarafından açılan ve yine onun ismiyle anılan ″Nizâmiye Medreseleridir″. Bazı kaynaklarda ilk medresenin kurucusu olarak, Nişâbur hâkimi Emir Nasır b. Sebüktekin gösterilmektedir.  Türkiye Selçuklu Devleti’nde ilk medreselerin kuruluşu siyasî istikrarın sağlanıp kültürel etkinliklerin yürütülmeye başladığı II. Kılıç Arslan devrine rastlamaktadır. II. Kılıç Arslan biri Konya, diğeri Aksaray’da olmak üzere iki medrese yaptırırken, emirlerinden Altunaba da, Konya’da bir medrese yaptırmıştır. Başşehir olarak Konya, şüphesiz, Selçuklu kültür hayatının merkezindeki yerini her devirde muhafaza etmeyi başarmıştır. Anadolu’da yapıldığını bildiğimiz en eski medrese, temelindeki bir kitabede 589/1193 tarihi bulunan Kayseri’deki bir medresedir. Aksaray medresesinden yetişen bilginler, on dördüncü yüzyılda Suriye ve Mısır’da büyük bir itibar görürken, Anadolu kasabaları kurulan medreselerle birer kültür coğrafyası hâline getirilmeye çalışılmıştır. II. Kılıç Aslan’dan sonra devletin yönetimini üstlenen Türkiye Selçuklu hükümdarlarının hemen hepsi tahsilliydi. Üst düzey İslâmî ve millî duygularla yetiştirilen Türkiye Selçuklu sultanlarından bazıları Arapça, çoğunluğu Farsça bilmekte ve bu dilde şiirler yazabilmekteydi. II. Kılıç Arslan öğrenim görmemesine rağmen, ilim erbabına son derece saygı duymakta ve onlara huzurunda münazaralar yaptırmaktaydı. 

Türkiye Selçuklu Devleti’nde medreseler, Büyük Selçukluların devamı niteliğindeydi. Fakat medreseler arasında gerçek anlamda ihtisaslaşma bu dönemde görülmekteydi. Mesela, Konya’da İnce Minareli Medresede Hadis, yine Konya’da Sırçalı Medresede Fıkıh, Kayseri’de Çifte Minareli Medresenin birinde Tıp, Kırşehir ve Kütahya Medreselerinde Heyet ve Nücûm bilimleri öğretimi yapılıyordu.  

Türk-İslâm devletlerinde eğitim kurumu olan medreseler Anadolu Türk kültürünün önemli temel taşlarından olup bilim ve düşünce hayatının merkezi olmuşlardır. Dönemin medreseleri, Orta Asya ve İran’da gelişen İslâmiyet’ten sonraki Asya Türk mimarisinden etkilenmiş, kendilerinden sonraki Beylikler Dönemi ile Osmanlı medreselerini etkilemiştir.  

XII. asırda Selçuklu Türkiye’sinde manevî kültür bakımından oldukça yüksek bir seviyeye erişmişti. Çocuklara okuma, yazma, öğretmek maksadıyla her cami yanında tesis edilen ilk   mekteplerden başka, her tarafta medreseler yapılmıştı. Sağlanan asayiş, artan içtimaî refah, sultanların ulemâya hürmet ve itibar göstermesi ve bilhassa Moğol istilâsının Anadolu'ya sürüklediği âlim, şair ve mutasavvıfların çalışmalarının bu topraklardaki fikrî faaliyetlere getirdiği canlılık, bu devir Selçuklu medreselerine haklı bir şöhret kazandırmıştı.  XII. yüzyılda Konya, Kayseri, Sivas, Aksaray, Kırşehir, Amasya, Niğde, Tokat, Niksar, Ankara ve Erzurum önemli birer kültür merkezi konumundaydı. Bu kültür merkezlerinin hâmîsi bulunan Türkiye Selçuklu hükümdarları, yalnız birer kahraman asker olmalarıyla değil, kültür sahasındaki temayülleriyle de temayüz etmekteydiler. 

Selçuklular döneminde Nizâmiye Medreseleri yanında ihtisas eğitimi yapan, medreseler de kuruldu. Bunlar hizmet ve gayeleri bakımından Dârü’l-hadis, Dârü’l-kurra ve Dârü’t-tıb diye üçe ayrılırdı: 

1-Dârü’l-hadis Medreseleri: Hadis-i şeriflerin tedris ve tetkikine tahsis edilen medreselerdir. Dâr kelimesi, oda, ev, kapalı mekân mânalarına geldiği gibi kondu, saray, şehir, memleket, yurt ve vatan mânalarına da gelir. Hadis ise, Hz. Muhammed’in söz, fiil ve takrirlerini kapsayan bir ilim dalıdır. Dârü’l-hadis ise hadis ocağı, hadis evi, hadis mektebi, hadis medresesi, hadis fakültesi, gibi binaların karşılığı olarak kullanılmış bir eğitim ve öğretim müessesesinin adı olmuştur. Dârü’lhadisler ilk olarak Selçuklu devletinde Halep Atabeklerinden Nureddin Zengi (1146–1174) tarafından açılan en-Nuriye el-Medresetü’l-Kamiliyye (1225) adlı medresedir. İkinci olarak da Musul’da açılmıştır. Türkiye Selçuklular döneminde ise ilk Dârü’l-hadis, meşhur devlet adamı Vezir Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından Konya’da İnce Minareli Darü’l-Hadis Medresesi yaptırılmıştır. Diğer iki dârü’l-hadis ise İlhanlı veziri Şemseddin Cüveynî tarafından Sivas’ta tesis edilen Çifte Minareli Dârü’l-hadisidir.  

2-Dârü’l-kurra Medreseleri: Kur’ân-ı Kerîm ile alâkalı ilimlerin öğretildiği medreselerdir. Hafız yetiştiren yerlere verilen addır. Bunların yüksek kısmına darü’l-kurra denilmiştir. Kur’an’ı ezberleyenlere hafız, burayı bitirenlere kurra adı verilmiştir.  

3-Dârü’t-tıb Medreseleri (Dârü’ş-şifa): Tıp eğitimi ve hasta tedavisinin birlikte yapıldığı medreselerdir. Dârü’s-sıhha, Dârü’l-afiye, Dârü’r-raha, Dârü’t-tıp, Maristan, Bimarhane, Taphane, Nekahethane, Şifaiyye, Bimaristan, Darü’l-merza ve Me’menü’l-istihare adları ile de tarih içerisinde kullanılmıştır. Bu kurumlarda hastalar tedavi edilir, ilaçlar yapılır ve sağlık hizmetleri ile ilgili tüm faaliyetler yürütülürdü. Selçuklular döneminde yapılan bu kurumlara özellikle Büyük Selçuklular dönemindeki dârü’ş-şifalar örnek ve model alınmıştır. Büyük Selçuklular da Cundişapur ve Bağdat gibi önemli kültür merkezlerindeki hastaneleri örnek almışlardır.

Anadolu’daki Selçuklu Medreseleri mimari açıdan, avlulu ve kubbeli olmak üzere ikiye ayrılır. Avluya açılan dört büyük eyvanlı Asya medreseleri örneği Selçuklular devrinde ana hatları muhafaza edilerek tatbik edilmiştir. İklim şartları da mimari tarzda etkili olmuştur. Bunlardan birincisi avlulu medreseler ki açık avlulu medreseler, ikincisi olarak da kapalı kubbeli medreselerdir.  

1-Avlulu Medreseler: Giriş tarafında yapıya fizyonomisini veren, büyük bir portal, avluya götüren dehlizden önce gelir. Avlunun girişe karşı olan cephesinde büyük bir eyvan bulunur. Sağında ve solunda tali hücreler vardır. Bazılarında bunların yanında birer eyvan da bulunur. Önleri Revaklı küçük hücreler, öğrencilerin yatması ve derslerine çalışması için ayrılmıştır. Bu tip medreselere örnek olarak Konya’daki Sırçalı, Sivas ve Erzurum’daki Çifte Minareli, Sivas’taki Gök Medreseleri örnek olarak verebiliriz.  

2-Kubbeli Medreseler: Açık avlu yerinde çoğu zaman bir havuz ihtiva eden kubbeli kısımlar, oturma odalarından, dershaneden ve türbelerden ibarettir. Açık avlulu medrese ile kapalı kubbeli medreseler arasında aslında çok büyük bir fark yoktur. Sadece kapalı avlulu tipte orta mekân kubbe ile örtülür. Bu sebeple plan kare veya kareye yakın bir dikdörtgen biçiminde olur. Açık avlulu tipin avlusu ise genellikle giriş ekseni itibariyle uzunlamasına dikdörtgen biçimindedir. Ancak dikdörtgen avlunun enlemesine inşa edildiği örnekleri vardır. Bu iki önemli fark dışında her iki tipin mimari esasları ve unsurları aynıdır. Anadolu’da bu tip medreselere örnek olarak Konya’daki Karatay ve İnce Minareli medreseler gösterilebilir[3]

Osmanlı Döneminde Medreseler

İslâm eğitim sisteminin temel kurumu olan medrese Osmanlılar döneminde fizikî şartları, mimari özellikleri, programı ve temsil ettiği zihniyetle önemli gelişmeler göstermiştir. Medrese bu dönemde sıbyan mektebinden sonra orta, lise, yüksek okul ve üniversite eğitimine tekabül eden, İslâmî kimliği sebebiyle sadece müslümanların devam ettiği bir eğitim kurumu özelliği taşır.

Osmanlı Beyliği’nde ilk medrese olarak Orhan Gazi’nin 1331’de kurduğu, İznik Orhaniyesi adını da taşıyan İznik Medresesi gösterilir. Bu medreseye önce Mısır’da yetişmiş, eserleriyle tanınmış âlim Dâvûd-i Kayserî, ardından Tâceddin-i Kürdî, Alâeddin Ali Esved müderris olarak tayin edildi. 1326’da Bursa’nın fethinden kısa bir süre sonra Orhan Gazi, manastırdan çevrildiği için Manastır Medresesi olarak da bilinen Orhan Gazi Medresesi’ni kurarak vakıflar tahsis etti. I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed, II. Murad ve bunların devlet ricâlinin yaptırdığı yirmi bir medrese ile Bursa cazip bir ilim merkezi oldu.

Bursa’daki ilim ve medrese hayatı önemini kaybetmemekle birlikte 1361’de Edirne’nin fethiyle medrese tarihinde yeni bir safha açıldı. Burada Çelebi Mehmed devrinde iki, II. Murad döneminde dokuz yeni medrese tesis edildi. Özellikle II. Murad’ın Dârülhadis Medresesi, Sahn-ı Semân medreseleri yapılıncaya kadar (1463-1470) en yüksek Osmanlı medresesi kabul edilmiştir. Kuruluş yıllarından itibaren 1326-1451 devresinde seksen dört medresenin yapıldığı tesbit edilmektedir. Bunlardan on biri Orhan Bey, sekizi I. Murad, yirmisi I. Bayezid, yedisi I. Mehmed, otuz yedisi II. Murad zamanında kurulmuş, bir medrese de fetret döneminde inşa edilmiştir. Bunun Fâtih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethiyle başlayan yeni dönem, Osmanlı ilim hayatı ve medrese teşkilâtı için önemli adımların atıldığı devreyi oluşturur.

857’de (1453) fetihten sonra İstanbul’da eğitim faaliyetleri Zeyrek kiliseleri ve Ayasofya’daki bazı keşiş odalarında yapıldı. 863’te (1459) Eyüp Medresesi hizmete açıldı. 875 (1470) yılında tamamlanan Fâtih Külliyesi içerisinde sekiz medreseden oluşan Sahn-ı Semân (sekiz avlu) ve bunların bir sıra gerisinde yer alan sekiz Tetimme Medresesi tesis edildi. Bu medreseler konumu, fizikî ve mimari özellikleri, sağlanan maddî imkânlar ve bilhassa müfredat programı ile bir yüksek öğretim ve araştırma kurumu özelliği kazandı.

II. Bayezid biri Amasya’da (1481-1486), diğeri Edirne’de (1484-1488), üçüncüsü de İstanbul’da (1501-1505) kendi adıyla anılan semtte inşa ettirdiği üç önemli külliye içerisinde medreseler kurdu. İstanbul’daki medresesinde müderrislik görevini şeyhülislâmlara şart koştu. Bu görev dönemin şeyhülislâmı Zenbilli Ali Efendi ile başladıysa da şeyhülislâmların yoğun işleri sebebiyle fiilen ders vermeleri mümkün olmayınca bir vekil vasıtasıyla yürütülmesi yoluna gidildi.

Sahn-ı Semân’dan bir asır sonra inşa edilen Süleymaniye Külliyesi (1551-1557) özellikle medrese-i evvel, sânî, sâlis ve râbi‘ isimleriyle dört medrese, bir tıp medresesi ve dârüşşifâ ile dârülhadisten oluşuyordu ve Osmanlı Devleti’nde eğitimde varılan en yüksek noktayı temsil ediyordu. Önce Sahn-ı Semân ile, ardından Süleymaniye medreseleriyle Osmanlı medrese sistemi dereceler, dersler, gelir kaynakları ve yönetim bakımından önemli gelişmeler kaydetti. Bundan sonra da devletin her vesile ile yeni medreseler teşkilini teşvik ettiği görülür. [4]